Architectuurboek Vlaanderen N°17. Cultuur • Bouwen

Waar architectuuroverzichten vaak focussen op afgewerkte gebouwen als autonome objecten, kiest Cultuur • Bouwen nadrukkelijk voor een bredere blik. Architectuur is het resultaat van complexe onderhandelingen tussen ontwerpers, opdrachtgevers, overheden, gebruikers, regelgeving, materialen, infrastructuren en maatschappelijke uitdagingen. Het boek onderzoekt hoe die uiteenlopende krachten elkaar beïnvloeden en hoe precies in die spanningen hedendaagse bouwcultuur ontstaat.

Meer dan een overzicht van gebouwen

Het Architectuurboek Vlaanderen verschijnt om de twee jaar en documenteert de meest relevante architectuurprojecten uit Vlaanderen en Brussel. Toch stelt de redactie zich in deze zeventiende editie expliciet de vraag wat hedendaagse architectuur vandaag betekent. Volgens de redactieraad kan architectuur niet los worden gezien van de historische, sociale, politieke en ecologische context waarin gebouwen tot stand komen en functioneren.

De titel Cultuur • Bouwen verwijst naar die wederkerigheid. Bouwen is immers nooit louter een technische handeling, maar altijd een culturele praktijk. Elk gebouw is ingebed in een netwerk van regelgeving, arbeid, economie, klimaat, erfgoed, infrastructuur en collectieve waarden. De gebouwde omgeving bestaat daardoor niet uit afzonderlijke objecten, maar uit een gelaagd geheel van verhalen, systemen en relaties.

Het boek kiest daarom nadrukkelijk voor processen, samenwerkingen en contrasten als invalshoek. Niet de vraag welke architectuur ‘de beste’ is, staat centraal, maar hoe architectuur vandaag wordt gemaakt, gebruikt, besproken en gewaardeerd.

Bouwcultuur als onderhandeling

Een belangrijke rode draad doorheen de publicatie is het idee van frictie of wrijving. Architectuur ontstaat volgens de redacteurs zelden uit harmonie, maar eerder uit voortdurende onderhandelingen. Ontwerpers botsen op regelgeving, duurzaamheidsambities op economische realiteiten, maatschappelijke verwachtingen op ruimtelijke beperkingen. Gebouwen worden zo zichtbare sporen van vaak onzichtbare processen.Ook het selectieproces van het boek weerspiegelt die gedachte. De redactie beoordeelde 272 inzendingen en bezocht honderd projecten verspreid over Vlaanderen en Brussel. Consensus bleek eerder uitzondering dan regel. Discussies over kwaliteit, maatschappelijke relevantie, erfgoed, duurzaamheid en gebruik vormden een essentieel onderdeel van het redactionele proces. Deze meningsverschillen werden niet gezien als een probleem, maar als een noodzakelijke voorwaarde om de rijkdom en diversiteit van de hedendaagse architectuurcultuur zichtbaar te maken.

Van Usquare Feder tot sociale woningbouw

In totaal documenteert het boek meer dan zestig projecten. Acht daarvan worden uitvoerig belicht als uitzonderlijke voorbeelden van productieve samenwerking tussen uiteenlopende actoren en belangen. Daarnaast zijn nog eens vierenvijftig projecten opgenomen in essays, beeldbijdragen en thematische reflecties.

Het boek opent met Usquare Feder in Brussel, de transformatie van een voormalig kazerneterrein tot een universitaire en stedelijke campus door evr-architecten, BC architects & studies & materials, Callebaut Architecten. Volgens de redactieraad verenigt dit project exemplarisch verschillende actuele uitdagingen rond hergebruik, publiek opdrachtgeverschap, stedelijke ontwikkeling en architecturale kwaliteit.

Andere geselecteerde projecten behandelen thema's zoals betaalbaar wonen, onderwijsinfrastructuur, zorgarchitectuur, circulair bouwen, publieke ruimte en participatieve ontwerpprocessen. Zo passeren onder meer de sociale woningen Rustenhove in Ieper, het Kinderpsychiatrisch Centrum in Pelt, Kinderdagverblijf Kadee en De Fierenshoven in Antwerpen, het VTI in Oostende en Recypark Demets in Anderlecht de revue.

Vijf productieve fricties

De publicatie is opgebouwd rond vijf thematische clusters die telkens een spanningsveld binnen de hedendaagse bouwcultuur blootleggen: ‘Beleid • Materie’, ‘Welvaart • Infrastructuur’, ‘Binnen • Buiten’, ‘Praktijk • Proces’ en ‘Architectuur • Kunsten’. Binnen deze hoofdstukken gaan architectuurprojecten in dialoog met essays en fotografische bijdragen van auteurs, onderzoekers, ontwerpers en kunstenaars.

Onder de auteurs bevinden zich onder meer Paola Viganò, Kristiaan Borret, Stijn Oosterlynck, Juliane Greb, Heleen Verheyden, Petrus Kemme, Dennis Pohl, Amber Vermaete en Hülya Ertas. Hun bijdragen onderzoeken actuele vraagstukken zoals de toekomst van schoolinfrastructuur, sociale voorzieningen, ruimtelijke rechtvaardigheid, zorgarchitectuur, de rol van architectuurbeleid en de maatschappelijke betekenis van architectuurtentoonstellingen.